PL EN WYSOKI KONTRAST A A+ A+
Przygotowujemy dla Was nowa stronę. Jej budowa jeszcze trwa. Podzielcie się z nami przemyśleniami na jej temat na www@hewelianum.pl
Komunikat. Wykorzystujemy pliki cookies, aby nasz serwis lepiej spełniał Państwa oczekiwania. Można zablokować zapisywanie cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki. Zamknij

Słowniczek

Poznaj terminy związane z architekturą militarną.

bastion – element fortyfikacji nowożytnej założony na planie pięcioboku, niski, funkcjonalnie związany z dwiema kurtynami i wysunięty przed nie, do wnętrza twierdzy otwarty szyją; przystosowany był do ogniowej obrony przedpola, przyległych odcinków kurtyn, fosy oraz sąsiednich bastionów.

bateria – w fortyfikacji nowożytnej dzieło lub element obronny stanowiący zespół działobitni. Jako dzieło ziemne bateria otwarta posiada formę czworoboku z trzech stron osłoniętego wałem opatrzonym w przedpiersia. Stosowana jako samodzielna lub jako wzmocnienie elementy obronnego. Bateria może być otwarta, gdy poszczególne działobitnie nie posiadają nakrycia, bądź nakryta stropem lub sklepieniem.

blokhauz – zwany też ostrogiem; niewielki budynek drewniany lub ceglany opatrzony strzelnicami, służący do bliskiej obrony miejsc taktycznie ważnych.

chodnik minerski - prowizoryczny chodnik podziemny wykonany przez oblegających celem zniszczenia oblężonego dzieła obronnego lub jego części.

czoło – część dzieła obronnego lub jego elementu zwrócona w kierunku przedpola.

droga kryta – w fortyfikacji nowożytnej droga na poziomie terenu, obiegająca fosę od strony przedpola, osłonięta przedstopiem, używana do przemieszczania wojsk wzdłuż zewnętrznej linii obronnej. Droga kryta stanowi jednocześnie pierwszą linię obrony, dla której przedstok spełnia rolę przedpiersia.

droga straży – w fortyfikacji nowożytnej droga biegnąca przy stopie wału, osłonięta od przedpola przedpiersiem.

działobitnia – stanowisko ogniowe dla działa z pełnym wyposażeniem. Wiele działobitni tworzy baterię.

dzieło rogowe – zwane też rogami; w fortyfikacji nowożytnej (XVI-XVIII w.) dzieło zewnętrzne zwrócone w kierunku przedpola kleszczami („rogi kleszczowe”) lub dwoma półbastionami połączonymi kurtyną („rogi półbastionowe”) o wydłużonych barkach zewnętrznych. Rogi występowały często z rawelinem.

fosa – przeszkoda umieszczona przed linią obrony w postaci sztucznego zagłębienia w terenie

galeria przeciwstokowa – też: galeria przeciwskarpowa; rodzaj galerii obronnej biegnącej wzdłuż przeciwstoku, często z wejściem do chodników przeciwminowych. Galeria przeciwstokowa dostępna jest bezpośrednio z fosy albo poterną z wnętrza dzieła obronnego

galeria stokowa – rodzaj galerii obronnej biegnącej wzdłuż stoku wału.

galeria obronna – też: galeria bojowa; w fortyfikacji nowożytnej kryty chodnik obrony (najczęściej sklepiony) przeznaczony do obrony czynnej. Składa się z pasa komunikacyjnego oraz ściany czołowej, zwróconej w kierunku fosy, wyposażonej w strzelnice. W zależności od usytuowania galeria obronna może być stokowa lub przeciwstokowa.

grodzisko – termin wieloznaczny, przyjęty jako określenie pozostałości grodu zachowane w postaci sztucznego ukształtowania terenu (nasypy, wały, fosy).

kaponiera – element obronny fortyfikacji nowożytnej w postaci wyodrębnionej, niskiej, skaza matowanej budowli, wyposażonej w stanowiska bojowe, przeznaczonej do obrony wnętrza fosy, wtopionej w stok lub przeciwstok fosy, nie przekraczająca ich wysokości.

kazamata – w fortyfikacji nowożytnej każde sklepione pomieszczenie forteczne umieszczone poniżej poziomu terenu.

kleszcze – element obronny fortyfikacji utworzony z dwóch ramion stykających się pod kątem wklęsłym od strony przedpola i pozwalający na jego obronę.

kosze szańcowe - kosze wiklinowe przeznaczone do osłony stanowisk artylerii przed ostrzałem nieprzyjaciela; wznoszone były na konstrukcji z wbitych w ziemię zaostrzonych kołków, z przeznaczeniem do wykonania wokół nich plecionki; pozbawione dna, o wnętrzu wypełnionym kamieniami oraz piaskiem.

kurtyna – ściana fortyfikacji nowożytnej , z reguły broniona skrzydłowo jednym lub dwiema elementami obronnymi. Kurtyna wyposażona jest w stanowiska strzeleckie przystosowane do ostrzału pola i podstawy ściany.

laboratoria amunicyjne (prochowe)- zazwyczaj zespół kilku pomieszczeń, w których ze składników w stanie surowym przygotowywano w półprodukty niezbędne do wytworzenia amunicji czy pocisków. W laboratoriach amunicyjnych znajdowała się zwykle odlewnia, podręczny magazyn prochu i niewielki magazyn gotowych półproduktów. Materiały wyprodukowane w laboratoriach amunicyjnych dostarczano następnie do zespołów napełniania i przygotowywania amunicji.

luneta – w fortyfikacji nowożytnej : dzieło fortyfikacji zewnętrznej w postaci bastionu oddzielonego , usytuowane jako osłona narożnika bastionu; dzieło fortyfikacji zewnętrznej o barkach pozbawionych przedpiersia.

magazyn prochowy (prochownia) –budowle murowane służące do przechowywania prochu czarnego w beczkach; dzieliły się na prochownie na czas pokoju oraz prochownie wojenne (wzmocnione, wolnostojące).

mur Carnota – urządzenie obronne w fortyfikacji nowożytnej od końca XVIII w. , stosowane w formie wzniesionego w fosie przy stoku wału (muru ceglanego ze strzelnicami), stanowiącego przedpiersie dla chodnika obronnego. Służył do obrony wnętrza fosy. Nazwa pochodzi o nazwiska francuskiego inżyniera Lazare Carnota (1753-1823).

plac broni - w fortyfikacji nowożytnej miejsce przeznaczone na zbiórkę wojsk przed wypadem na przedpole. W fortyfikacji systemu bastionowego umieszczone za przedstokiem jako poszerzenie drogi krytej.

poterna – też: potajnik; murowane przejście podziemne łączące poszczególne elementy fortyfikacji lub wnętrze fortyfikacji z przedpolem, pozwalające na skryte wyjście lub wycieczkę.

przeciwstok – ściana fosy od strony przedpola.

przedpiersie - osłona otwartych stanowisk strzeleckich lub działobitni, niekiedy wyposażona dodatkowo w krenelaż lub strzelnicę.

przedstok - skrajna, zewnętrzna część obwodu obronnego w fortyfikacji nowożytnej , w postaci przedpiersia schodzącego równią pochyłą w kierunku i do poziomu przedpola.

rawelin – element zewnętrzny fortyfikacji nowożytnej, usytuowany w fosie przed kurtyną i przeznaczony do jej obrony; założony na planie trójkąta, składa się z dwóch odcinków czoła zaopatrzonego wałami z przedpiersiem, szyja natomiast pozostaje otwarta od strony kurtyny. W praktyce fortyfikacyjnej rawelin w wielu wypadkach stanowił dodatkowe umocnienie wjazdu do twierdzy.

redita – skazamatowana budowla murowana (niekiedy drewniana) stanowiąca rodzaj śródszańca (ośrodka obrony) np. bastionu lub dzieła obronnego (np. fortu poligonalnego). Budowla zwykle kilkukondygnacyjna, założona na planie kolistym, wielobocznym, niekiedy krzyża lub nieregularnym.

reduta – w fortyfikacji nowożytnej niewielkie dzieło polowe, najczęściej zakładane na narysie czworoboku, czasem trapezu, stosowane jako dzieło zewnętrzne twierdzy lub dzieło zabezpieczające roboty oblężnicze. Reduty zwykle wyposażano w działobitnie.

remiza artyleryjska – niewielki kubaturowo obiekt ceglany służący za schronienie dla artylerii i obsługi dział, wyposażony także w półki amunicyjne.

fortyfikacji systemu bastionowego umieszczone za przedstokiem jako poszerzenie drogi krytej.

poterna – też: potajnik; murowane przejście podziemne łączące poszczególne elementy fortyfikacji lub wnętrze fortyfikacji z przedpolem, pozwalające na skryte wyjście lub wycieczkę.

przeciwstok – ściana fosy od strony przedpola.

przedpiersie - osłona otwartych stanowisk strzeleckich lub działobitni, niekiedy wyposażona dodatkowo w krenelaż lub strzelnicę.

przedstok - skrajna, zewnętrzna część obwodu obronnego w fortyfikacji nowożytnej , w postaci przedpiersia schodzącego równią pochyłą w kierunku i do poziomu przedpola.

rawelin – element zewnętrzny fortyfikacji nowożytnej, usytuowany w fosie przed kurtyną i przeznaczony do jej obrony; założony na planie trójkąta, składa się z dwóch odcinków czoła zaopatrzonego wałami z przedpiersiem, szyja natomiast pozostaje otwarta od strony kurtyny. W praktyce fortyfikacyjnej rawelin w wielu wypadkach stanowił dodatkowe umocnienie wjazdu do twierdzy.

redita – skazamatowana budowla murowana (niekiedy drewniana) stanowiąca rodzaj śródszańca (ośrodka obrony) np. bastionu lub dzieła obronnego (np. fortu poligonalnego). Budowla zwykle kilkukondygnacyjna, założona na planie kolistym, wielobocznym, niekiedy krzyża lub nieregularnym.

reduta – w fortyfikacji nowożytnej niewielkie dzieło polowe, najczęściej zakładane na narysie czworoboku, czasem trapezu, stosowane jako dzieło zewnętrzne twierdzy lub dzieło zabezpieczające roboty oblężnicze. Reduty zwykle wyposażano w działobitnie.

remiza artyleryjska – niewielki kubaturowo obiekt ceglany służący za schronienie dla artylerii i obsługi dział, wyposażony także w półki amunicyjne.


schron - począwszy od czasów nowożytnych określenie pomieszczenia służącego do ochrony przed ostrzałem, zwykłe podziemnego, o mocnym stropie lub sklepieniu; na forcie Góry Gradowej można spotkać zarówno schrony dla dział (schron-remiza), jak i dla obsługi dział (schron-wartownia).

system bastionowy – zasada kształtowania dzieła obronnego przy zastosowaniu ścian ( jako kurtyn) i bastionów. Bastion stanowi element flankujący kurtynę.

system poligonalny – zasada kształtowania dzieła obronnego na podstawie narysu wieloboku, służącego jako stanowisko do prowadzenia ognia obrony dalekiej oraz przy zastosowaniu kaponier do obrony bliskiej; popularny w I poł. XIX w.

szaniec - w terminologii fortyfikacji nowożytnej określenie polowego, lub doraźnie wykonanego dzieła lub elementu obronnego, przeważnie w postaci rowu i wału różnej konstrukcji (głównie ziemnej) i o różnym narysie.

szyja - element przedbramia w formie ufortyfikowanego ciągu komunikacyjnego, łączący bramę obwodu warownego z wysuniętym na przedpole elementem lub dziełem obronnym, wzniesionym dla umocnienia bramy.

transzeja – okop komunikacyjny, łączący stanowiska ogniowe ( funkcjonuje też pod nazwą transza).

zespół napełniania i przygotowania amunicji – zespół pomieszczeń, gdzie tworzono już ostateczną formę pocisków artyleryjskich i amunicji z półproduktów dostarczonych z laboratoriów amunicyjnych; zwykle na zespół składała się pomieszczenia do napełniania, przejściowego magazynu amunicyjnego, podręcznej prochowni oraz windy amunicyjnej, za pomocą której transportowano gotowe pociski na inne poziomy.